Jak mówić dziś o katolickiej nauce społecznej? Czy jej język pozostaje czytelny poza środowiskiem kościelnym? I wreszcie – co zasady godności osoby, dobra wspólnego, solidarności i pomocniczości mogą wnieść do dyskusji o sztucznej inteligencji, cyfryzacji, postprawdzie czy przemianach życia publicznego? Wokół tych pytań koncentrował się jubileuszowy X Festiwal Katolickiej Nauki Społecznej w Warszawie. Partnerami wydarzenia były Fundacja Obserwatorium Społeczne oraz Papieski Wydział Teologiczny we Wrocławiu.
Dziesiąta edycja Festiwalu stała się okazją zarówno do spojrzenia na dekadę spotkań wokół katolickiej nauki społecznej, jak i do postawienia pytania o jej miejsce wobec nowych wyzwań.
Festiwal otworzył Maciej Szepietowski, prezes Zarządu Katolickiego Stowarzyszenia „Civitas Christiana”. Zwrócił uwagę na nieoczywiste połączenie zawarte już w samej nazwie wydarzenia: festiwal kojarzy się ze świętowaniem i spotkaniem, katolicka nauka społeczna – z poważną refleksją nad człowiekiem i społeczeństwem. Dziesięć edycji pokazało jednak, że oba te wymiary mogą tworzyć przestrzeń dialogu świata nauki, Kościoła, gospodarki i organizacji społecznych.
Do dziesięcioletniego dorobku Festiwalu nawiązał również abp Józef Kupny, wiceprzewodniczący Konferencji Episkopatu Polski i fundator Fundacji Obserwatorium Społeczne. Podczas inauguracji odczytano także list Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej skierowany do uczestników wydarzenia. Jego treść przedstawił ks. dr hab. Jarosław Wąsowicz.
Człowiek, technologia i dobro wspólne
Już pierwszy wieczór wyznaczył jeden z głównych tematów jubileuszowej edycji – relację człowieka i technologii. Ks. prof. dr hab. Paweł Bortkiewicz w wykładzie „Człowiek, technologia i dobro wspólne. Wokół encykliki «Magnifica Humanitas»” postawił w centrum pytanie o ludzką podmiotowość w świecie coraz mocniej kształtowanym przez rozwój technologiczny.
Pierwszy dzień zakończyła jubileuszowa Gala. Nagrodę „Bonum et Lucrum” otrzymał Lucjan Siwczyk, właściciel firmy Transcolor. Laudację na cześć laureata wygłosiła Sylwia Sułkowska, naczelna Redakcji Katolickich Polskiego Radia.
Wyróżnienie za najlepszą publikację z dziedziny katolickiej nauki społecznej otrzymał o. Jacques-Benoît Rauscher OP. Laureat skierował do uczestników podziękowanie w formie nagrania, a wyróżnienie w jego imieniu odebrała Katarzyna Miś z Wydawnictwa W drodze.
KNS wobec współczesności
Drugi dzień Festiwalu przyniósł próbę odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób katolicka nauka społeczna może uczestniczyć we współczesnej debacie publicznej.
Rozmawiali o tym dr hab. Rafał Łętocha, prof. UJ, Filip Łapiński z Fundacji Polska Wielki Projekt oraz Piotr Trudnowski z Klubu Jagiellońskiego. Dyskusję moderowała Magdalena Szymaszek-Naumiuk z Katolickiego Stowarzyszenia „Civitas Christiana”.
Akademicki wymiar KNS przedstawił z kolei ks. dr hab. Bogusław Drożdż, prof. PWT we Wrocławiu. W wystąpieniu „Katolicka nauka społeczna w obiegu naukowym” mówił o jej miejscu w refleksji akademickiej, odwołując się m.in. do doświadczenia czasopisma „Społeczeństwo”.
Współczesność przynosi jednak zjawiska, wobec których tradycyjne sposoby opisywania religijności i życia społecznego okazują się niewystarczające. O. dr Łukasz Buksa OFM z Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie podjął temat cyfrowej religijności i zjawiska „DIY religion”. Internet nie jest już bowiem wyłącznie narzędziem przekazywania treści religijnych. Coraz częściej staje się przestrzenią, w której użytkownicy samodzielnie konstruują praktyki i sposoby przeżywania duchowości.
Do relacji między zasadami KNS a praktyką życia publicznego powrócili dr hab. Michał Gierycz, prof. UKSW, dr Jacek Sokołowski z Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz o. Roman Bielecki OP, redaktor naczelny miesięcznika „W drodze”. Rozmowę moderowała Justyna Masiewicz-Grodź z Katolickiego Stowarzyszenia „Civitas Christiana”.
Prawda, komunikacja i odpowiedzialność
Kolejnym polem konfrontacji KNS ze współczesnością stała się komunikacja. Dr hab. Monika Przybysz, prof. UKSW, w wystąpieniu „Język i komunikacja w czasach post-prawdy” mówiła o rzeczywistości medialnej, w której emocje, dezinformacja i fake newsy konkurują z faktami.
Pytanie o prawdę okazuje się w takich warunkach czymś więcej niż problemem warsztatu dziennikarskiego czy komunikacji instytucjonalnej. Staje się pytaniem o odpowiedzialność za słowo, relacje społeczne oraz jakość wspólnoty.
Strzec człowieczeństwa w epoce AI
Szczególne miejsce w programie drugiego dnia zajęła debata „Strzec człowieczeństwa. Katolicka perspektywa na AI”, której partnerem merytorycznym była Fundacja Obserwatorium Społeczne.
W dyskusji udział wzięli prof. dr hab. Małgorzata Gruchoła, ks. dr hab. Rafał Kowalski, prof. PWT – prezes Fundacji Obserwatorium Społeczne – oraz dr Klaudia Rosińska. Rozmowę moderowała Marta Karpińska z Katolickiego Stowarzyszenia „Civitas Christiana”.
Punktem wyjścia stało się pytanie o miejsce człowieka w świecie coraz mocniej kształtowanym przez algorytmy i sztuczną inteligencję. Jak korzystać z nowych technologii, nie tracąc z pola widzenia godności osoby, jej wolności i odpowiedzialności? Jak oceniać rozwój technologiczny nie tylko przez pryzmat skuteczności i możliwości, które otwiera, ale również jego wpływu na człowieka i więzi społeczne?
Debata pokazała zarazem potencjał katolickiej nauki społecznej jako źródła kryteriów pozwalających analizować technologie z perspektywy antropologicznej i społecznej. W centrum tej refleksji pozostaje bowiem nie technologia sama w sobie, lecz człowiek, któremu powinna ona służyć.
Od zasad do praktyki
Program Festiwalu prowadził od pytań o miejsce KNS w debacie publicznej, przez naukę, religijność cyfrową, politykę i komunikację, aż po sztuczną inteligencję. Ostatni dzień wydarzenia został poświęcony warsztatom, a więc praktycznemu zastosowaniu podejmowanych wcześniej zagadnień.
Artur Kurasiński, przedsiębiorca i inwestor, poprowadził warsztat „Biznes, AI i etyka. «Magnifica Humanitas» w praktyce”, dotyczący konsekwencji rozwoju sztucznej inteligencji dla biznesu i odpowiedzialności przedsiębiorców. Dr hab. Paweł Nowik, prof. KUL, podczas spotkania „Prawo pracy, algorytmy, etyka” przeniósł natomiast dyskusję o nowych technologiach w obszar konkretnych relacji społecznych i zawodowych.
To przejście od zasad do praktyki dobrze oddaje ideę jubileuszowej edycji Festiwalu. Katolicka nauka społeczna nie może zatrzymać się na diagnozowaniu rzeczywistości. Jej znaczenie ujawnia się wówczas, gdy godność osoby, dobro wspólne, solidarność i pomocniczość stają się kryteriami konkretnych decyzji społecznych, gospodarczych i technologicznych.
Po dziesięciu edycjach Festiwal Katolickiej Nauki Społecznej pozostawia więc uczestników nie tylko z bilansem minionej dekady, ale przede wszystkim z pytaniem o przyszłość. Zmieniają się technologie, język debaty publicznej i formy budowania relacji. Niezmienny pozostaje natomiast punkt odniesienia katolickiej nauki społecznej: człowiek – jego godność, podmiotowość, odpowiedzialność oraz zdolność tworzenia wspólnoty i działania na rzecz dobra wspólnego.