Po siedmiu latach przerwy wykładowcy i badacze katolickiej nauki społecznej z różnych ośrodków akademickich w Polsce ponownie spotkali się na wspólnym zjeździe. Wrocławskie obrady w dniach 16–17 września 2026 r. poświęcone były nie tylko kondycji samego środowiska KNS, ale przede wszystkim wyzwaniom, wobec których stają dziś Kościół i społeczeństwo: rewolucji sztucznej inteligencji, wojnie i pokojowi, demografii oraz pogłębiającym się podziałom społecznym. Organizatorem spotkania była Fundacja Obserwatorium Społeczne.
Punktem wyjścia do zorganizowania zjazdu było przekonanie, że nauczanie społeczne kościoła nie może pozostawać jedynie przedmiotem akademickich badań czy zbiorem historycznych dokumentów. Powinna być narzędziem pozwalającym odczytywać współczesne „znaki czasu” i szukać odpowiedzi na nowe kwestie społeczne. W przygotowanej przed spotkaniem koncepcji wymieniono wśród nich m.in. samotność, rewolucję cyfrową, starzenie się społeczeństwa, kryzys demograficzny i wykluczenie młodych. Jednym z powodów reaktywowania zjazdów było także rozpoczęcie pontyfikatu Leona XIV i pytanie o znaczenie jego nauczania społecznego dla Kościoła w Polsce.
Zjazd od początku został pomyślany nie jako klasyczna konferencja naukowa, ale jako zamknięte, seminaryjne spotkanie środowiska. Krótkie wystąpienia ekspertów miały przede wszystkim wprowadzać do pogłębionej dyskusji. Ważnym celem była również ponowna integracja wykładowców KNS, wymiana doświadczeń między ośrodkami oraz rozmowa o przyszłych formach współpracy.
Od sztucznej inteligencji do pytania o człowieka
Pierwszym z tematów była rewolucja sztucznej inteligencji. Wprowadzenie do dyskusji przygotował prof. Przemysław Kazienko z Politechniki Wrocławskiej. Rozmowa nie ograniczała się do technicznych możliwości nowych narzędzi. Punktem ciężkości stało się pytanie o antropologiczne konsekwencje przemian technologicznych i o to, jak KNS może odpowiadać na model człowieka proponowany przez rozwijającą się kulturę AI.
W wystąpieniu zwrócono uwagę m.in. na dominującą w świecie nowych technologii obietnicę coraz większej efektywności oraz przekonanie, że ograniczenia człowieka powinny być przez technologię przezwyciężane. Prowadziło to do zasadniczego pytania: czy sztuczna inteligencja ma jedynie służyć człowiekowi, czy też zaczynamy konstruować wizję „nowego człowieka”, którego natura ma zostać technologicznie uzupełniona?
Był to zarazem przykład przyjętej podczas całego zjazdu metody: punktem wyjścia pozostawała konkretna współczesna kwestia społeczna, następnie konfrontowana z antropologią chrześcijańską i zasadami katolickiej nauki społecznej.
Jak mówić o wojnie i pokoju?
Drugą część pierwszego dnia poświęcono wojnie, pokojowi oraz językowi opisywania współczesnych konfliktów. Wprowadzenie przygotował dr Mariusz Sulkowski z UKSW. Punktem odniesienia stały się przede wszystkim Fratelli tutti oraz wypowiedzi papieża Franciszka, zestawione z pierwszymi wypowiedziami i nauczaniem Leona XIV.
Dyskusja miała bardzo praktyczny wymiar. Uczestnicy pytali nie tylko o teologiczną ocenę wojny, ale również o to, jak dzisiaj mówić o wojnie i pokoju w sposób zrozumiały dla studentów oraz adekwatny do polskiego doświadczenia, naznaczonego wojną toczącą się za wschodnią granicą.
Jedną z myśli otwierających rozmowę było zwrócenie uwagi na wewnętrzną dynamikę wojny: człowiek rozpoczynający konflikt może sądzić, że będzie nad nim panował, jednak bardzo szybko to konflikt zaczyna panować nad człowiekiem.
KNS potrzebuje współpracy
Szczególne znaczenie miała wieczorna rozmowa poświęcona współpracy pomiędzy środowiskiem akademickim, strukturami Kościoła oraz świeckimi środowiskami eksperckimi. Wzięli w niej udział m.in. abp dr Józef Kupny z Prezydium KEP oraz bp dr Marian Florczyk kierujący Radą ds. Społecznych przy KEP.
W dyskusji wyraźnie wybrzmiała diagnoza rozproszenia środowisk zajmujących się katolicką nauką społeczną. Z jednej strony istnieją wykładowcy i badacze prowadzący działalność akademicką, z drugiej organizacje i inicjatywy popularyzujące społeczne nauczanie Kościoła, a z trzeciej struktury Konferencji Episkopatu Polski odpowiedzialne za obecność Kościoła w debacie społecznej. Problemem pozostaje jednak brak trwałych kanałów komunikacji między tymi środowiskami.
Abp Józef Kupny zwracał uwagę, że poszczególne środowiska wykonują wartościową pracę, lecz często „w oderwaniu od siebie”. Wskazywał tym samym na potrzebę stworzenia przestrzeni pozwalającej wymieniać informacje o badaniach, publikacjach i inicjatywach oraz wykorzystywać kompetencje świeckich ekspertów w pracy Kościoła.
Rozmowa pokazała także potrzebę szukania nowych sposobów komunikowania KNS. Nie zawsze musi ona występować pod własną nazwą. Istotniejsze jest, by chrześcijańskie rozumienie człowieka, dobra wspólnego, solidarności czy pomocniczości było obecne w profesjonalnej refleksji nad konkretnymi problemami społecznymi.
Co dalej ze środowiskiem KNS?
Drugi dzień rozpoczęła sesja poświęcona poświęcono samemu środowisku wykładowców katolickiej nauki społecznej w Polsce. Wprowadzenie do rozmowy przygotowała prof. Aniela Dylus, odwołując się także do historii wcześniejszych spotkań KNS i osób, które przez dziesięciolecia tworzyły to środowisko.
Przywołano m.in. postacie związanych z wrocławską szkołą katolickiej nauki społecznej: ks. prof. Jana Krucinę i ks. prof. Józefa Majkęa także o. dra Macieja Ziębę OP. Wspomnienie dawnych zjazdów pokazało, że ich znaczenie polegało nie tylko na prezentowaniu wyników badań, lecz również na budowaniu środowiska zdolnego do prowadzenia sporów i wspólnego reagowania na zmieniającą się rzeczywistość społeczną.
Rozmowa dotyczyła dalszej integracji środowiska, stworzenia sprawnego systemu wymiany informacji oraz możliwości jego bardziej trwałej organizacji. W programie zjazdu wprost przewidziano dyskusję nad ewentualną formalizacją współpracy i powołaniem stowarzyszenia skupiającego osoby zajmujące się KNS.
Wskazywano również na wyzwania dotyczące obecności KNS w programach seminariów i uczelni oraz na potrzebę silniejszego włączenia jej przedstawicieli w procesy konsultacyjne Kościoła. Dyskutowano o platformie komunikacyjnej, która mogłaby gromadzić informacje o publikacjach, badaniach, wydarzeniach i inicjatywach środowiska.
Demografia – więcej niż polityka świadczeń
Osobną sesję kryzysowi demograficznemu w Polsce, z wprowadzeniem Michała Kota. Dyskusja dotyczyła zarówno przyczyn spadku dzietności, jak i możliwości oddziaływania polityk publicznych.
Jednym z ważnych wniosków było zwrócenie uwagi, że decyzji o posiadaniu dzieci nie można sprowadzić do prostego mechanizmu zachęt finansowych. Znaczenie ma całe otoczenie życia rodziny – dostępność usług, stabilność ekonomiczna, poczucie bezpieczeństwa i możliwość przewidywania przyszłości. Przyjazne rodzinom państwo i społeczeństwo nie muszą więc „skłaniać” do posiadania dzieci, ale mogą usuwać bariery utrudniające decyzję o powiększeniu rodziny.
Podzielona Polska
Ostatnią sesję zjazdu poświęcono podziałom społecznym i politycznym w Polsce. Wprowadzenie prof. Sławomira Sowińskiego z UKSW stało się punktem wyjścia do rozmowy o tym, jak katolicka nauka społeczna może pomagać w rozumieniu konfliktu i odbudowywaniu dobra wspólnego.
Sławomir Sowiński zwrócił uwagę, że sam konflikt nie musi być zjawiskiem destrukcyjnym. Jest naturalnym elementem życia społecznego i politycznego, a odpowiednio przeżywany może służyć artykulacji stanowisk i poszukiwaniu rozwiązań. Problem pojawia się wtedy, gdy konflikt przybiera formę trwałego, „plemiennego” podziału, w którym zanika zdolność do uznania racji drugiej strony i poszukiwania wspólnej przestrzeni.
Tak postawiony problem prowadził do pytania o rolę Kościoła i samego środowiska KNS w spolaryzowanym społeczeństwie. Nie chodzi jedynie o kolejne diagnozy podziałów, ale o poszukiwanie języka i praktyk pozwalających chronić wspólnotę polityczną, nie negując przy tym realnych różnic i sporów.
Nie tylko konferencja
Wrocławski zjazd miał przede wszystkim odbudować relacje w środowisku, które przez siedem lat nie spotykało się w tej formule. Dlatego równie istotne jak poszczególne referaty były dyskusje, wspólna Eucharystia, rozmowy przy stole i próba odpowiedzi na pytanie, co powinno wydarzyć się po zakończeniu spotkania.
Jednym z najważniejszych konkretnych rezultatów wrocławskiego spotkania była decyzja o podjęciu działań zmierzających do powołania Ogólnopolskiego Towarzystwa Katolickiej Nauki Społecznej. Tym samym zapowiadana przed zjazdem dyskusja o możliwej formalizacji współpracy środowiska przyniosła konkretną inicjatywę organizacyjną. Sam program spotkania przewidywał rozmowę o „ustaleniach programowych i integracji działań”, dalszych krokach po zjeździe oraz ewentualnym powstaniu stowarzyszenia.
W grupie inicjującej powstanie Towarzystwa znaleźli się profesorowie: ks. Arkadiusz Wuwer, Sławomir Sowiński, ks. Piotr Mazurkiewicz, o. Kazimierz Papciak SSCC, Janusz Węgrzecki, Tadeusz Kamiński oraz ks. Stanisław Fel. Zadaniem tej grupy będzie podjęcie dalszych prac nad organizacyjnym i formalnym kształtem nowego ogólnopolskiego środowiska.
Decyzja ta nadała zjazdowi wymiar wykraczający poza samo dwudniowe spotkanie. Towarzystwo ma stworzyć trwałą przestrzeń współpracy osób zajmujących się katolicką nauką społeczną, sprzyjać wymianie informacji o badaniach i publikacjach, integrować różne ośrodki akademickie oraz wzmacniać obecność KNS w debacie kościelnej, naukowej i społecznej.
Dwa dni obrad pokazały przy tym skalę wyzwań, przed którym stoi dziś KNS. AI, wojna, kryzys demograficzny, polaryzacja, przyszłość pracy, komunikacja Kościoła i przemiany samego środowiska akademickiego nie są odrębnymi tematami. Łączy je pytanie o człowieka, jego godność, relacje społeczne oraz dobro wspólne.
Zjazd we Wrocławiu nie miał przynieść gotowego zestawu odpowiedzi na wszystkie postawione pytania. Odbudował jednak przestrzeń, w której odpowiedzi te mogą powstawać: w spotkaniu naukowców, Kościoła i środowisk społecznych, w rzeczowej debacie oraz w konfrontowaniu zasad katolickiej nauki społecznej z rzeczywistymi problemami współczesności. Co istotne, spotkanie zakończyło się także konkretną decyzją organizacyjną: rozpoczęciem prac nad powołaniem Ogólnopolskiego Towarzystwa Katolickiej Nauki Społecznej. Po siedmiu latach przerwy środowisko nie tylko ponownie się spotkało, ale postanowiło nadać swojej współpracy bardziej trwały charakter.
